تاریخچه فراهان
فرهان یکی از مناطق قدیمی و پرآوازه ایران است؛ چنانچه در کتب موثق تاریخی از قبیل البدان یعقوبی، نرها القلوب، بستان السیاحا و... به کرات نام فراهان را مشاهده میکنیم. آنطور که از کتب قدیمی برداشت میشود فراهان زمانی یکی از رستاهای قم بوده است. یعقوبی (متوفی 296 ه.ق) در البلدان مینویسد روستاهای قم عبارتند از:
رستاق الفراهان
رستاق وره (آشتیان فعلی)
رستاق طبرس (تفرش فعلی)
رستاق کوزدر( کودزر فعلی) و...
زمانی هم یکی از 24 رستاق همدان بوده است. ابن فقیه همدانی در اینباره مینویسد: همدان 24 رستاق است که 12 رستاق در داخل قباله است شامل: همدان، فراوار، قوهیاباد، انارمرج، سفستان، شراءبالا، شراءمیانه، اسفیدجان، راجم بالا، فراهان، روده، ساوه و فرقان.
آنچه از بیان ابوبکر احمد محمدبن اسحاق همدانی استنباط میشود آنست که از سده سوم هجری و به احتمال زیاد در چند سده قبل، فراهان جزء آبادیها و از محال همدان بوده است. تامل در گفته ابن فقیه همدانی نمایانگر این واقعیات است که:
اولا آبادیهای دشت فراهان در قرون اول هجری قمری جزء همدان بوده است.
ثانیا مردم بومی آنجا پیرو مذهب زرتشت بودهاند و آتشکده آذر گشسب که تا سال 282 ه.ق در فردجان فراهان فروزان بوده است.
در زمان خلافت عمر دومین خلیفه مسلمین زمانی که ابوموسی اشعری برای دومین بار اصفهان را فتح کرد واحد نظامی خود را برای گسترش دایره فتوحات اسلامی به سمت شمال گسیل داشت. یگان نخستین، تحت فرمان حنف بن قیس برای گشودن رستاقهای کمره پایین، انار و کاشان و یگان دوم به فرماندهی مالک بن عامر اشعری، پسر عموی خود برای گشودن تفرش، فراهان، آشتتیان و ساوه گسیل کرد.
راوندی در کتاب خود از قول شمس الدین لاغری میآورد:
خسروا جای باطنیان قم و کاشان و آبه و طبرش
آب روی چهار یار بدار زند رین چار جای زن آتش
پس فراهان بسوز و مصلحگاه تا چهارت ثواب گردد شش
از گفتار راوندی چنین برداشت میشود که ایالت جبال را در روزگار او (قرن ششم ه.ق) عراق میگفتهاند.
دیگر اینکه در آن زمان قم، فراهان، کاشان، آبه (ساوه) و ری زیر سلطه فرقه اشعری یا باطنی بوده است.
تا اینجا نتیجه میگیریم که فراهان در گذشته زمانی تابع قم و زمانی تابع همدان بوده است و در زمانی که ایران به شش ایالت تقسیم میشود، فراهان یکی از بلوکها یا ولایتهای ایالت جبال یا عراق میگردد.
در آن زمان ایالت جبال دارای 23 بلوک و ولایت به شرح ذیل بوده است:
تفرش، آشتیان، گرکان، فراهان، سلطان آباد، ساوه، قم، کاشان، ری، ملایر، تویسرکان، نهاوند، خزل، قزوین، یزد، اردکان، بروجرد، کمره، گلپایگان، خوانسار، همدان و لرستان .
آب و هوای فراهان در گذشته
آن طور که از کتب قدیمی استنتاج میشود، آب و هوای فراهان در گذشته شرایط مطلوبتری را نسبت به وضع کنونی داشته است. چنانچه حمدالله مستوفی در کتاب نزهت القلوب (740 ه.ق) مینویسد: «فراهان ولایتی است آباد و در ودیهها معتبر بود. دیه ساروق دارالملک آنجاست و طهمورث ساخت. اکنون ساروق و ماستر معظم قرای آن است. طولش از جزایر خالدات «فدک» و عرضش از خط استوا «لدن» هوایش معتدل و آبش از کاریزها حاصلش غله، پنبه، انگور و میوه نیکو بسیار میباشد و پیوسته در آن ولایت ارزانی بود و مردم آنجا شیعه اثنیعشریاند و به غایت متعصب و در آن ولایت بحیرهای است که آن را مغول چغاناور میخوانند و در آن حوالی شکارگاه خوب است و...
همچنین در کتاب هفت اقلیم میخوانیم: «فراهان ولایتی آباد است و در زمان سابق از مثوبات قم بوده الحال سر خود است. آب و زمینی نیک دارد و غله از همه قسم در آن نیک به حصول میپیوندد و...»
فراهان در زمان صفویه یکی از ولایات مستقل به حساب میآمد که شکارگاه، تولید محصولات کشاورزی و تولید فرش در آن رونق گرفت و یکی از مهمترین شکارگاههای شاه اسماعیل اول دشت فراهان بود. روستاهای زیادی در فراهان با پسوند آباد هستند مانند عباس آباد، امیر آباد و... که اکثر آنها در زمان صفویه احداث شدهاند .منبع وبلاگ بنیاد فرهنگی فراهان http://farahan.neکتاب جغرافیای فراهان
آقای حسن عزیزابادیt