فراهان آنلاین

خانقاه زین الدین ماستری نطنز، محل دفن عبدالرزاق کاشانی(رفع یک ابهام تاریخی)

الف- اگر ده شخصیت برجسته از تاریخ و فرهنگ کاشان بخواهیم انتخاب کنیم بی گمان عبدالرزاق کاشانی در میان آنان است.[1] وی از تاثیرگذارترین عارفان سده هشتم هجری است که تاملات عرفانی و ی به و یژه در باره نظام عرفانی اسلام حتی در دوران کنونی نیز مورد توجه پژوهشگران است. یکی از ابهامات درباره وی محل دفن وی است. عبدالرحیم ضرابی در تاریخ کاشان مقبره وی را در نزدیکی دروازه ملک آباد ذکر می کند.( عبدالرحیم کلانتر ضرابی ، تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، دوم، 1341، ص277) در این حوالی در کوچه ای به نام عبدالرزاق قبرمانندی را در مقابل خانه ای نشان می دهند و آن را مقبره عبدالرزاق می گویند، چنانکه حسن نراقی هم به آن اشاره کرده است، غافل از این که قبر عبدالرزاق اصلا در کاشان نیست.

برخی نیز قول صاحب مجمل فصیحی را مبنا قرار داده و محل دفن وی را نزدیک مسجد جامع میدان کهنه کاشان می دانند، در این نوشته بر آنیم تا محل خانقاه و دفن وی را نشان داده و به ابهامات در این زمینه پاسخ بگوییم.

ب- بی گمان یکی از آثار ارزشمند دوره ایلخانی در ایران مجموعۀ باشکوه مسجد جامع و خانقاه و بقعه شیخ عبدالصمد نطنزی است که به انواع صنایع و هنرهای معماری این دوره آراسته است.[2]

در این مجموعه که توسط زین الدین ماستری خلیفه و نایب سعدالدین ساوجی و به یاری علی بن محمد نطنزی ساخته شده است انواع هنرهای معماری ایرانی از کتیبه های گچ بری با نقوش اسلیمی و انواع کاشی های زرین فام و معرق همراه با کتیبه های آجری و لعابدار به کار رفته است.(تصاویر1-6) گر چه این مجموعه با نام عبدالصمد علی بن اصفهانی نطنزی گره خورده است چنانکه بقعه اصلی بنا مدفن اوست، اما توجه به کتیبه های موجود در مجموعه نشان می دهد که خانقاهی که زین الدین ماستری بنا نموده است سالها بعد از مرگ شیخ عبدالصمد بنا شده است، حال سوال این است که این خانقاه برای چه کسی ساخته شده یا اینکه پیر و مرشد این خانقاه چه کسی بوده است؟

ج- خانقاه قرب مسجد جامع نطنز و خاکجای عبدالرزاق کاشی

در پاسخ باید گفت: از آنجا که عزالدین محمود کاشانی و عبدالرزاق کاشانی دو تن از بزرگان و نویسندگان تصوف از شاگردان عبدالصمد بوده اند، (عبدالرحمان جامی، نفحات الانس من حضرات القدس، تصحیح محمود عابدی، تهران، اطلاعات، 1375، ص481- 483) امکان اینکه این خانقاه محلی برای تعلیم و انزوای این دو عارف بوده است قوت می گیرد. قراینی که این ادعا را تایید می کند به این ترتیب است.

1- اینکه عبدالرزاق در نامه خود به علاءالدوله سمنانی تصریح می کند: «چون بعد از وفات شیخ الاسلام مولانا و شیخنا نور مله و الدین نطنزی، مرشدی که بر او دل قرار گیرد نمی یافت، هفت ماه در صحرایی که آبادانی نبود در خلوت نشست»(همان، 488) نشان می دهد که عبدارزاق تا وفات شیخ در نطنز نزد وی بوده است و حتی پس از وفات وی متوجه شیخ دیگری نبوده است. بنا بر این غرابتی ندارد که پس از آن نیز وی در این خانقاه مقام داشته باشد،

2- تاریخ ساخت خانقاه جدید توسط زین الدین ماستری 725 هجری است یعنی حدود ده سال بعد از وفات عبدالصمد زیرا بنای بقعه مزار عبدالصمد توسط ماستری در تاریخ 707 بنا شده است. بنابر این ساخت یا نو سازی خانقاه نمی توانسته برای شخص شیخ عبدالصمد باشد، در حالی که تاریخ 725 در اوج حیات عرفانی عبدالرزاق و عزالدین محمود بوده است، زیرا سالمرگ عزالدین 735 و عبدالرزاق736 هجری است.

3- و سرانجام اینکه احمد بن محمد فصیح صاحب مجمل فصيحي ضمن بيان وقايع سال 736 ه‍‌.ق كه به وفات عبدالرزاق كاشاني اشاره دارد، محل دفن عبدالرزاق را خانقاه زين‌الدين ماستري در داخل شهر و نزديك مسجد جامع ذكر مي‌كند.(احمد بن محمد فصیح خوافی، مجمل فصیحی، ج2، تهران، اساطیر، اول، 1386، ص915و916) بنابر این محل دفن عبدالرزاق کاشی همین خانقاه است که هم بانی آن ماستری بوده است و این امر نشان می دهد که وی تا پایان عمر با این مکان مربوط بوده است.

[1] - به نظر من به جز عبدالرزاق، شخصیت های ذیل می توانند جزو این ده نفر باشند؛ انوشیروان خالد کاشی، باباافضل مرقی، قطب راوندی، غیاث الدین جمشید، فیض کاشانی، مهدی نراقی، کمال الملک، سهراب سپهری و...

[2] - این مجموعۀ ارزشمند که در نزدیکی آتشکده ای از دوران ساسانی بنا شده است به طور عمده شامل چهار بخش است؛ 1- مسجد جامع که ساخت آن از سال 704 تا 709 به طول انجامیده است. 2- بقعۀ شیخ عبدالصمد، 3- ایوان و جلوخان خانقاه با تاریخ 716و717هجری و 4- مناره ای که تاریخ اتمام آن 725هجری است. (نگاه کنید به؛ حسن نراقی، آثار تاریخی کاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ومفاخر فرهنگی، اول،1374، ص 276-286)